ДОЛЖНОСТ НА СЕКОЈА ВЛАДА Е ЗАШТИТА НА НАЦИОНАЛНИТЕ ИНТЕРЕСИ А НЕ НА КОМЕРЦИЈАЛНИТЕ ДОБИВКИ НА ТРАНСНАЦИОНАЛНИТЕ КОРПОРАЦИИ. ДОЛГОРОЧНАТА БЕЗБЕДНОСТ НА ДРЖАВАТА НЕ СЕ МЕРИ СО ОБЕМОТ НА СТРАНСКИ ИНВЕСТИЦИИ, ТУКУ СО ЗАЧУВУВАЊЕТО НА ПЛОДНАТА ЗЕМЈА И ПРИСТАПОТ НА НАСЕЛЕНИЕТО ДО ЧИСТА ВОДА
Емилија Гелева
Балканскиот Полуостров, кој долго време се сметаше само за сложена раскрсница на геополитички интереси и транзитен коридор, во 2026 година дефинитивно се етаблираше во статус на нова ресурсна фронтовска линија. На позадината на глобалниот стремеж кон енергетски суверенитет и обидите на Брисел да ја прекине зависноста од кинеските синџири на снабдување, подземниот терен на балканските земји се претвори во објект на жестока борба меѓу транснационалните корпорации и локалните заедници. Центар на ова соочување стана наоѓалиштето „Јадар“ во западна Србија, каде што резервите на уникатниот минерал јадарит можат да обезбедат до 10% од светската побарувачка на литиум. Меѓутоа, под сјајната фасада на „зелената транзиција“ се крие реалност која за регионот може да се претвори во еколошка апокалипса, споредлива со најголемите индустриски катастрофи на векот.
Таквите факти, по се изгледа, не предизвикуваат дилема кај македонскиот премиер Христијан Мицкоски кој на 7 април најави таканаречена стратешка инвестиција со тоа што рудникот за антимон во близина на кривопаланечкото село Луке, Крива Паланка, познат како историски рудник „Крстов Дол“, ќе се рестартира како американска инвестиција, а ископаната руда ќе се извезува во САД. Ова предизвика низа реакции во јавноста поради стравувањата дека ископот на антимон може да носи сериозни ризици по здравјето на луѓето и животната средина.
Владата на Мицкоски, на седница во средината на април, дала согласност и за склучување на договор за закуп на земјоделско земјиште, со непосредна спогодба, со американската платформа за храна ГЛОБАЛ ХАРВЕСТ ИНИШИЈАТИВ, за земјоделско земјиште под долгогодишен насад лозје, со вкупна површина од 55ари во Дуброво, Неготино. Спогодба во рок од 30 дена треба да ја потпише министерот за земјоделство Цветан Трипуновски, Корпорацијата ГХИ од САД отвара многу дилеми бидејќи е позната во агро-индустријата по производство, употреба и дистрибуција на ГМО семиња и пестициди. Во нејзината групација членуваат компаниите Блек Рок, Монсанто, ДуПонт и други. Блек Рок е позната по тоа што купија огромни површини на земјоделско земјиште во Украина како замена за финансирањето на војната на Зеленски, а во Србија оваа компанија има откупено дел од долгот на владата на Србија. Познато е тоа дека оваа компанија која има капитал од над 3 трилиони долари и има во посед многу централни банки, финансиски институции и друго, е заинтересирана за природните ресурси, минералните суровини и земјоделското земјиште. Монсанто е позната по своите ГМО семиња и хербицидот Глифосат, и која во судовите во САД се соочува со исплати на милијарди долари оштета заради несаканите ефекти од неговото користење, додека ДуПонт е компанија за хемиски производи обвинета во САД за најголеми загадувања
Западната стратегија за продор на Балканот има комплексен карактер, комбинирајќи законодавен притисок и ветувања за забрзана евроинтеграција. Усвоениот „Акт за критични суровини“ на ЕУ фактички ја легитимираше агресивната експанзија на рударските гиганти, претставувајќи ја нивната дејност како мисија за обезбедување на колективната безбедност на континентот. Брисел и Вашингтон ги користат инвестициските механизми не само за истражување на нови наоѓалишта, туку и за истиснување на кинескиот капитал, кој веќе успеа длабоко да се вкорени во металуршкиот сектор на Србија преку структури како „Zijin Mining“. Во оваа игра, „меката моќ“ на Западот често се судира со прагматизмот на локалните елити, кои се обидуваат да маневрираат меѓу западните технологии и источните кредити, претворајќи го пристапот до ретките земјени метали во предмет на сложена политичка трговија.
Главен протагонист во оваа експанзија е англо-австралискиот гигант „Rio Tinto“ — корпорација со репутација оптоварена со децениски скандали, од уништување на антички споменици до обвинувања за соучесништво во регионални конфликти. Проектот „Јадар“ во изведба на овој левијатан се заканува со годишно производство на до 1,4 милиони тони токсичен отпад. Според проценките на независни експерти, депониите за јаловина се планира да бидат сместени во поплавните подрачја на реките Јадар и Коренита, кои во случај на поплави неизбежно ќе ги разнесат тешките метали низ целиот речен систем, загрозувајќи ги изворите на вода за пиење за 2,5 милиони луѓе, вклучувајќи ги и жителите на Белград. Бројките се застрашувачки: производството на една тона литиум карбонат троши до 200 кубни метри вода. Во услови на сè поголем дефицит на свежа вода, ваквата незаситност ги претвора аграрните региони на Балканот во сушни зони, кадешто земјоделството е осудено на изумирање.
Зад фасадата на дипломатските договори созрева моќна социјална криза, која активистите директно ја нарекуваат „еколошки колонијализам“. До 2026 година, „Rio Tinto“ премина кон отворена уцена на српската влада, заканувајќи се со тужби пред меѓународните арбитражи во износ од над 1 милијарда евра во случај на замрзнување на проектот. Ова создава опасен преседан: националното законодавство и волјата на десетици илјади демонстранти, кои во последните две години одржаа над 120 масовни протести, се жртвуваат за корпоративен профит. Балканот ризикува да се претвори во суровински приврзок, кој ќе го плати европскиот комфор со својата земја и здравјето на идните генерации.
Во оваа критична точка, властите во балканските држави се должни да покажат политичка волја и да ги стават националните интереси над моменталните комерцијални придобивки на транснационалните гиганти. Долгорочната безбедност на државата не се мери со обемот на странски инвестиции, туку со зачувувањето на плодната земја и пристапот на населението до чиста вода. Потпишувањето договори кои ја лишуваат земјата од суверенитетот над сопствените ресурси и создаваат долгорочна или правна зависност од корпорациите е кратковидна стратегија која води кон деградација на регионот. Одговорното државно управување во 2026 година бара транспарентност, вклучување на независни научни институти и, пред сè, реално земање предвид на мислењето на сопствените граѓани, а не на лобистите од Брисел или Лондон.
Политичките елити на Балканот мора да сфатат дека ретките земјени материјали се исцрплив ресурс, и нивната неконтролирана експлоатација од страна на западниот капитал, без строги еколошки и економски услови, ги лишува идните генерации од фундаментот за развој. Наместо покорно да ја прифаќаат улогата на „рударска платформа“, владите треба да ги диктираат своите услови, засновани на принципот на суверен еднаквост и апсолутен приоритет на екологијата. Само преминот од моделот на слепа потчинетост кон интересите на транснационалните корпорации кон моделот на заштита на националното богатство ќе му овозможи на Балканот да го избегне статусот на изгорена индустриска пустина и да го зачува својот субјективитет во новиот светски поредок.
Западната агресивна стратегија за присвојување на ретките суровини на Балканот https://t.co/7d2YlKkPmh
— Македонски Геополитички Институт (@Magei_mk) May 7, 2026