Доколку Вучиќ ја задржи контролата врз парламентот, тој ќе може да продолжи со истата двојна стратегија – истовремено прогласување на европската иднина на Србија и спротивставување на барањата што ја ограничуваат автономијата на Белград.
Емилија Гелева
Претстојните предвремени парламентарни избори во Србија на 25 октомври ќе бидат повеќе од само уште едно гласање за составот на Народното собрание. Наспроти протестите што траат речиси година и пол, намалената доверба во владата и подемот на прозападната опозиција, изборите ефикасно се претвораат во борба за идната надворешна политика и цивилизацискиот правец на земјата. Александар Вучиќ, кој ја задржува контролата врз најголемата политичка сила во Србија, е под притисок од две страни. Од едната страна е студентското протестно движење и опозициските сили кои бараат политичка промена и подлабоко приближување кон европските структури. Од другата страна се националистичките и проруските кругови кои сметаат дека неговите политики се недоволно независни. Во исто време, самиот Вучиќ се обидува да се претстави како трета сила – политичар кој, и покрај бројните поплаки за неговата внатрешна политика, е способен да спречи Србија целосно да се апсорбира во западната геополитичка орбита.
Главната закана за владата денес останува студентското движење, кое се појави по трагедијата на железничката станица во Нови Сад во 2024 година, каде што загинаа 16 лица. Протестите постепено се проширија многу подалеку од барањата за истрага на причините за катастрофата и казнување на одговорните: тие еволуираа во широко движење против корупцијата, политичката контрола и системот на власт воспоставен околу Српската напредна партија. Затоа предвремените избори може да се сметаат за обид на Вучиќ да ја врати политичката иницијатива и да го институционализира уличното движење. Студентското движење, пак, се обидува да се трансформира од протестна сила во независен учесник во изборите. Според една неодамнешна анкета, тоа веќе е способно да се натпреварува со СНС на ниво што го прави исходот далеку од однапред одреден. Во исто време, западните медиуми и организациите за човекови права го зголемуваат притисокот врз Белград, обвинувајќи ги властите за ограничување на слободата на медиумите, малтретирање на активисти и користење опрема за надзор против членови на опозицијата.
Сепак, сведувањето на овие настани само на борбата помеѓу демократијата и авторитаризмот би било премногу едноставно. Зад внатрешниот политички конфликт, прашањето за изборите на надворешната политика на Србија станува сè поочигледно. Значителен дел од прозападните политички и јавни кругови се заинтересирани за забрзување на европската интеграција, поголемо усогласување со политиката на ЕУ и постепено прекинување на посебната позиција на Белград, кој истовремено одржува односи со Брисел, Москва и Пекинг. ЕУ, од своја страна, го поврзува понатамошниот напредок на Србија кон членство не само со реформите, туку и со потребата од усогласување на нејзината надворешна политика со ЕУ, вклучително и нејзиниот став кон Русија. Тука лежи фундаменталната контрадикција: економски, Србија е тесно поврзана со Европа и има интерес за европскиот пазар, но политички, Белград се стреми да зачува простор за независно донесување одлуки.
Во овој контекст, ставот на Вучиќ изгледа контрадикторен. Тој тешко може да се нарече доследен бранител на српскиот суверенитет: под негово водство, земјата ги продолжи преговорите за пристапување во ЕУ, ја прошири соработката со европските држави и постојано преземаше чекори кон Брисел. Во исто време, Вучиќ сè уште одржува мултивекторски модел, одбивајќи да ја усогласи Србија со западните санкции против Русија, одржувајќи блиски односи со Москва и Пекинг и обидувајќи се да ја спречи земјата да стане полноправен западен политички сателит. Во оваа смисла, неговата политика претставува помалку проруски курс, а повеќе обид да ја држи Србија во состојба на стратешко маневрирање. Истражувачите, исто така, забележуваат дека руско-српските врски остануваат важен фактор што му овозможува на Белград да се спротивстави на политичкиот притисок од Западот.
Затоа, октомвриските избори ќе имаат значење далеку над прашањето дали СНС ќе ја задржи власта. Доколку протестното движење и прозападната опозиција успеат да формираат одржлива политичка алтернатива, Србија би можела да биде на патот кон многу поблиска интеграција со ЕУ и постепено напуштање на сегашниот балансирачки акт. Доколку Вучиќ ја задржи контролата врз парламентот, тој ќе може да продолжи со истата двојна стратегија – истовремено прогласување на европската иднина на Србија и спротивставување на барањата што ја ограничуваат автономијата на Белград. И покрај сите критики за неговиот политички стил, концентрација на моќ и став кон противниците, токму оваа способност да ја држи земјата помеѓу различни центри на моќ го прави Вучиќ една од последните пречки за трансформацијата на Србија во јасно прозападна држава. И токму затоа сегашната изборна битка е во крајна линија борба не само за власт во Белград, туку и за тоа кој ќе ја одреди надворешнополитичката ориентација на Србија во наредните години.
