Светиот синод на Православната црква во Америка (ПЦА) На вонредна седница одржана на 21 мај 2025 година, донесе историска одлука: да го признае канонството на Македонската православна црква – Охридска архиепископија (МПЦ-ОА). Одлуката стапи на сила веднаш и подразбира целосно евхаристиско и канонско општење со сите архијереи, свештеници и верници на МПЦ-ОА.
Оваа значајна одлука и’ беше соопштена на целата Православна црква од Америка од страна на Неговата Блаженост, Митрополитот Тихон, во неговиот извештај на 15 јули 2025 година до 21-от Се-Американски собор, кој се одржува оваа недела во Феникс, Аризона.
Одлуката доаѓа како резултат на официјално барање испратено од Неговата Светост, Патријархот Порфирије од Српската православна црква, кој преку писмена кореспонденција го повика Митрополитот Тихон да постапи во согласност со Томосот за автокефалност, кој Српската православна црква ѝ го додели на МПЦ-ОА, и да ја признае нејзината автокефалност.
Како што информираат од кабинетите на Митрополитот Тихон и Архиепископот Стефан од Охрид, се планира и заедничка прослава помеѓу двата поглавари, која ќе се одржи во катедралата „Свети Никола“ во Вашингтон, седиштето на Митрополитот Тихон.
Прославата, најави Митрополитот Тихон пред делегатите на Американската црковна конференција, ќе заврши со формално признавање на автокефалноста на МПЦ-ОА, што ќе значи и официјално поставување на Македонската црква рамо до рамо со Православната црква во Америка како целосно автокефална и локална православна црква.
Ова признание е од огромно значење за македонската православна заедница во дијаспората, но и за црковната дипломатија на глобално ниво, со оглед дека ПЦА важи за една од водечките православни структури во Северна Америка.
АФТОКЕФАЛНОСТА Е ДАР НА СВЕТИОТ ДУХ А НЕ АДМИНИСТРАТИВЕН “ПРОИЗВОД” НА ФАНАР КАКО ЦЕНТРАЛЕН “РЕКЕТАР”
Емилија Гелева
Речиси шест децении Македонската православна црква живееше во црковна осаменост – од јули 1967 година, кога ја прогласи својата независност од Белград и веднаш беше прогласена за расколничка. Во текот на наредните педесетина години таа остана важен елемент на македонскиот национален идентитет, но остана и надвор од евхаристиското заедништво со останатиот православен свет – сè до пролетта 2022 година, кога мразот почна да попушта.
На 9 мај 2022 година, Светиот синод на Цариградската патријаршија објави дека ја прима хиерархијата на Скопје во канонско општење, лечејќи ја така „раната на расколот“. Звучи свечено, но во истата изјава стоеше првата забелешка: Фанар ја признава новата црква само под историското име „Охридска архиепископија“, со јурисдикција ограничена само на територијата на Република Македонија, а користењето на зборот „Македонска“ беше експлицитно забрането.
Се чинеше дека сценариото е однапред напишано: за да добие томос, МПЦ-ОА треба да го „исчисти“ своето име – слично како што тоа го направи Киев во 2018 година. Но само две недели подоцна, Белград ја смени играта. На 24 мај 2022 година, на празникот на светите Кирил и Методиј, патријархот Порфириј на заедничка литургија во Скопје објави дека Српската православна црква едногласно ја признава МПЦ-ОА како автокефална. На 5 јуни во Белград, архиепископот Стефан доби потпишан томос без никакви услови. За македонските верници тоа беше како добивање втор пасош: томосот од Фанар сè уште беше „во најава“, а српскиот веќе во рака.
Константинопол реагираше со вознемиреност. Во едно интервју од април 2024 година, митрополитот на Имврос, Кирил, го нарече документот од Белград „лажен“ и „срамота“, тврдејќи дека само Вселенскиот патријарх има право да доделува автокефалија. Воедно, ги обвини Белград и Скопје за „руско влијание“ и саботирање на „миротворната мисија“ на Фанар.
По медиумската офанзива, уследи отворен ултиматум за самата МПЦ-ОА. За да добие официјален томос од Фанар, Скопје треба:
- да го избрише зборот „Македонска“ од своето име;
- да ја предаде својата дијаспора (европска, северноамериканска и австралиска) под јурисдикција на Цариградски Фанар;
- ја признае Православната црква на Украина, создадена од Фанар.
Архиепископот Стефан овие услови ги нарече „неприфатливи и понижувачки“.
Зошто токму името и дијаспората се линијата што не се преминува? Затоа што името и дијаспората – тоа не се технички детали. Тоа е душата на Црквата.
За Фанар, парохиите во дијаспората не се само духовна одговорност — туку стабилни финансиски извори: десетици храмови во Мелбурн, Торонто или Детроит редовно испраќаат донации кон Цариград. Да се изгуби таа структура би значело да се изгуби реална моќ. Од друга страна, за МПЦ-ОА дијаспората не е само бројка — таа е национално ткиво. Многу парохии во Австралија или Канада функционираат под капата на МПЦ веќе со децении. „Дијаспората е нашата крв, а името – нашата меморија на свети Климент Охридски“, велат архиереите во МПЦ-ОА.
Во позадина, приказната добива уште посложени димензии. Во 2019 година, руските пранкери објавија снимка каде тогашниот премиер Зоран Заев, мислејќи дека зборува со поранешниот украински претседател Порошенко, спомнува можност да се даде „донeјшн“ од 100.000 евра на патријархот Вартоломеј во замена за брз томос. Иако случајот никогаш не доби правна завршница, сенката на „цена за автокефалија“ остана да лебди над целата приказна.
Овие настани совршено се вклопуваат во пошироката стратегија на Фанар: промоција на моделот „прв без рамни“, каде Вселенскиот патријарх не само што има примат, туку и монопол на доделување автокефалии. Западните сили, особено САД и ЕУ, ја поддржуваат оваа улога, гледајќи во Фанар балансер на руското црковно влијание. Но, токму македонскиот пример ја нарушува оваа конструкција. Тој покажува дека автокефалија може да биде призната од „црква-мајка“, без да се бара дозвола од Константинопол.
Додека Фанар се двоуми, МПЦ-ОА веќе служи литургии со архиереите од Бугарија, Русија, Полска и други помесни цркви, постигнувајќи де факто признание. Ако таа стратегија успее, тогаш може да се создаде преседан што ќе го користат идни кандидати за автокефалија како што се Црногорската црква или дури и автономни манастири од Света Гора.
Фанар го чувствува ова и затоа ја заострува реториката. Но, времето не е на нивна страна. Новата генерација македонски свештеници, израснати по распадот на Југославија, не сакаат да го жртвуваат суверенитетот за „место“ во грчкиот православен свет. А дијаспората, особено во Австралија, одамна има навика да ги решава практичните прашања без благослов од Цариград.
Пред Вселенската патријаршија стојат три сценарија. Прво, да издаде томос без услови и со тоа да го признае новиот црковен реализам. Второ, да продолжи со притисок, надевајќи се дека Скопје ќе попушти. Трето, да влезе во отворен конфликт со Белград, ризикувајќи да ја изгуби моралната супериорност која се обидува да ја одржи.
Македонскиот случај е повеќе од балкански спор. Тој е тест за тоа дали автокефалијата е дар на Светиот Дух или административен „производ“ со цена. Дали православието ќе остане мрежа на сестрински цркви или ќе се претвори во хиерархија со централен „рекетар“? Одговорот нема да го дадат патријарсите на конференции туку верниците во Торонто, Сиднеј или Берлин, кои секоја недела ќе одлучуваат дали се Македонци со своја Македонска православна црква под охридската епархиска традиција, или „чеда на Фанар“.
Дотогаш, борбата продолжува – тивко, дипломатски, но со јасни линии. Името и дијаспората – тоа не се технички детали. Тоа е душата на Црквата.