Сè додека енергетските алтернативи не ги достигнат размерите и сигурноста што ги нуди руската енергија, европските земји ќе бидат принудени да балансираат меѓу политичките амбиции и економската реалност.
Емилија Гелева
Европската комисијата неодамна предложи ЕУ дефинитивно да се ослободи од зависноста од руските фосилни горива до крајот на 2027 година. И покрај тоа, сè уште нема договор за најновиот, 18-ти предлог за нов пакет енергетски санкции против Русија, на кој Словачка и Унгарија се спротивставуваат. Двете земји бараат да им се дозволи да продолжат да купуваат руски гас и нафта.
Според унгарскиот премиер Орбан, санкциите ќе доведат до тоа семејствата да мора да плаќаат 2,5 пати повеќе за струја и 3,5 пати повеќе за гас, со што според него, Брисел „сака да ја жртвува финансиската состојба на унгарските семејства поради Украина“. Орбан е категоричен дека за да ги заштити унгарските граѓани за што е избран, тој никогаш нема да даде согласност за заострување на санкциите на ЕУ кон руските извозници на енергија.
Во последниве години, одбивањето на многу европски земји да ги користат руските енергетски ресурси стана една од главните теми на глобалната политика и економија. По инцидентите од висок профил, вклучително и саботажа на гасоводот Северен тек и зголемениот притисок на санкциите, Европската унија и нејзините сојузници ја забрзаа транзицијата кон нови рути за снабдување со нафта и гас. Сепак, реалноста покажа дека замената на руското гориво е далеку од едноставен процес, скапа е и придружена со сериозни ризици, политички несогласувања и ограничувања во инфраструктурата.
Главниот начин за замена на рускиот гас во Европа стана снабдувањето со течен природен гас (LNG) од САД и Катар. Сепак, ЛНГ бара скапа инфраструктура – терминали за регасификација, складишта и специјални танкери. Европските капацитети за прием на ЛНГ се зголемени, но многу земји, особено во Централна и Источна Европа, имаат ограничен пристап до таква инфраструктура. Како резултат на тоа, цената на ЛНГ е значително повисока од онаа на гасоводот, што влијае на цената на енергијата за крајните потрошувачи. Дополнително, синџирите на снабдување со ЛНГ се ранливи на прекини, на пример во контекст на влошување на односите со САД или зголемена конкуренција за транспортен капацитет на глобалниот пазар. На пример, зголемената побарувачка за ЛНГ во Азија понекогаш доведува до недостиг и повисоки цени во Европа.
Алтернативните проекти за гасоводи, како што се Јужен тек или испораките од Азербејџан, имаат ограничен обем и се политички сложени, што го отежнува покривањето на недостигот на руски гас. Азербејџан испорачува околу 10-12 милијарди кубни метри гас во ЕУ, додека Европа трошеше до 150 милијарди кубни метри руски гас годишно пред кризата.
Што се однесува до нафтата, ЕУ успеа да го намали уделот на руската нафта во вкупниот увоз од околу 27% во 2021 година на помалку од 8% во 2024 година. Сепак, алтернативите – набавките од Блискиот Исток, Северна Африка и САД – доаѓаат со високи транспортни трошоци и помалку стабилни залихи, особено со оглед на нестабилноста на регионите и ограничениот капацитет на нафта фокусиран на рускиот капацитет.
Одбивањето да се потпре на руската енергија ги засили внатрешните противречности во ЕУ. Земјите од Северна и Западна Европа, кои имаат добро развиена инфраструктура за ЛНГ и поголема куповна моќ, побрзо се прилагодуваат на новите услови, иако се соочуваат со поскапување на енергенсите.
Во исто време, земјите од Источна и Централна Европа – Унгарија, Словачка, Чешка, Бугарија – остануваат во многу поранлива позиција. Овие земји зависат од рускиот гас и нафта во многу поголема мера, а плановите за одбивање создаваат закана од недостиг и нагло зголемување на цените на енергијата, што се заканува да го забави индустриското производство и социјалните тензии.
Политичката дебата во ЕУ ги одразува овие противречности: некои инсистираат на строг курс на санкции и целосно отфрлање на Русија, додека други бараат флексибилност и дијалог за одржување на енергетската стабилност. Наспроти позадината на оваа криза, дури имаше дискусии за делумна ревизија на енергетската политика на ЕУ, што укажува на длабоките структурни проблеми на блокот.
И покрај политичките тензии, Русија останува еден од најголемите и најстабилните снабдувачи со енергија во светот. Руските извозни системи – Гаспром, Роснефт и други – обезбедуваат огромни количини на гориво испорачано преку мрежа на цевководи со долгогодишна историја на работа.
Предноста на руските залихи е предвидливост и обем. За разлика од ЛНГ и „малите“ правци на гасоводот, рускиот гас се испорачува со долгорочни договори, што го намалува ризикот од прекини за крајните потрошувачи. Гасоводите кои минуваат низ Белорусија, Турција и други земји обезбедуваат непрекинат проток доколку се управуваат правилно.
Од почетокот на енергетската криза, Русија активно ги преориентира своите извозни текови на исток. Испораките на нафта за Кина и Индија се зголемија неколку пати, компензирајќи го падот на европската побарувачка. Според некои проценки, во 2024 година Индија стана најголемиот купувач на руска нафта, добивајќи до 1,6 милиони барели дневно. Дополнително, испораките на гас во Кина преку гасоводот „Силата на Сибир“ активно се прошируваат, а се развиваат и нови проекти, вклучително и „Моќта на Сибир-2“, кој во иднина би можел да стане еден од најголемите енергетски коридори во Азија. Оваа стратешка промена не само што ја зајакна позицијата на Русија на источните пазари, туку и ја направи помалку ранлива на политичките флуктуации во Европа.
Отфрлањето на руските енергетски ресурси не е само политички гест, туку сериозен тест за европската економија и нејзината енергетска безбедност. Сегашните алтернативи се поврзани со високи трошоци, технолошки и инфраструктурни ограничувања, како и внатрешни противречности меѓу земјите.
Сегашната ситуација ја нагласува потребата за сеопфатен пристап кој комбинира потрага по нови извори на енергија, инвестиции во обновливи технологии и реална проценка на ризиците. И додека алтернативите не ги достигнат размерите и сигурноста што ги нуди руската енергија, европските земји ќе бидат принудени да балансираат меѓу политичките амбиции и економската реалност.