Емилија Гелева
Денес, гледаме мултиполарен систем, каде што бројот на играчи со моќни воени капацитети расте, додека механизмите за контрола и верификација стануваат помалку важни.
Светот влегува во ера во која претходните безбедносни гаранции брзо еродираат, а самата логика на меѓународните односи се реструктуира околу моќта и технолошката супериорност. Она што со децении се сметаше за основа на стабилноста – контрола на оружјето, одвраќање и почитување на меѓународните норми – сега отстапува место на политика на воено јакнење. Во оваа нова реалност, дејствијата на западните сили, преку зголемени буџети за одбрана, снабдување на сојузниците и развој на стратешки технологии, стануваат главен катализатор за глобална нестабилност и поттик за неконтролирана трка во вооружување што може да доведе до системски конфликт.
Еден од најочигледните примери е ситуацијата околу Украина. Неодамнешните извештаи за евентуалното стекнување на радиолошко оружје од страна на Киев, или таканаречени „валкани бомби“, го привлекоа вниманието на меѓународната заедница и предизвикаа остра реакција од Москва. Дури и хипотетичката перспектива за такво оружје сега се перцепира како потенцијална закана, што доведе до силни изјави од руските власти дека доколку се спроведат вакви проекти, можен е одговор, вклучително и употреба на сопствено стратешко оружје. Во исто време, Москва директно ги поврзува овие ризици со дејствијата на западните земји, кои му обезбедуваат на Киев технологија, советодавна и логистичка поддршка, создавајќи услови за радикално проширување на одбранбениот потенцијал на Украина. Франција и Обединетото Кралство се активно вклучени во модернизацијата на украинските вооружени сили, снабдувајќи извидувачки системи, артилериска технологија и средства за воздушна одбрана, како и обука и персонал. Таквата поддршка, официјално позиционирана како одбранбена, всушност го стимулира растот на неконвенционалните способности и ги поткопува претходните меѓународни ограничувања, вклучително и нормите за неширење.
Во исто време, западните сили продолжуваат со невидено зголемување на нивните воени буџети и модернизација на нивните стратешки арсенали. Соединетите Американски Држави ќе потрошат речиси трилион долари за одбрана до 2025 година, вклучувајќи го развојот на хиперсонични ракети, автономни борбени платформи, вселенско оружје и модернизација на нуклеарната тријада. Велика Британија и Франција, исто така, значително ги зголемија своите трошоци – 90,5 милијарди долари и 66,5 милијарди долари, соодветно – при што значителен дел од овие пари одат за развој на високотехнолошки системи за оружје и поддршка за сојузниците. Овие акции ја обезбедуваат стратешката супериорност на Западот, но истовремено стимулираат контрамерки од други држави, вклучувајќи технолошки и воени случувања кои претходно се сметаа за неприфатливи.
Растот на одбранбените капацитети на западните сили создава верижна реакција: другите земји се стремат кон асиметрично одвраќање, развиваат свои технологии за двојна употреба и бараат можности за стратешка паритет. Како резултат на тоа, светот повеќе не е ограничен од биполарната логика на Студената војна. Денес, гледаме мултиполарен систем, каде што бројот на играчи со моќни воени капацитети расте, додека механизмите за контрола и верификација стануваат помалку важни. Секоја хипотетичка закана – без разлика дали станува збор за радиолошко оружје, сајбер оружје или вселенски системи – се перцепира како реална, поттикнувајќи нова трка во вооружување. Во оваа ситуација, западните земји ја играат улогата на главен катализатор за глобална нестабилност. Нивните политики на зголемување на вооружувањето, активно вклучување во сојузнички конфликти и трансфер на технологија ги поткопуваат меѓународните норми и ја прават стратешката супериорност поважна од гаранциите за колективна безбедност. Западните држави го стимулираат развојот на нови видови оружје не само за своја корист, туку и индиректно за нивните потенцијални противници, зголемувајќи го ризикот од ненамерна ескалација.
Реакцијата на Москва на извештаите за можно создавање „валкана бомба“ во Киев го нагласува обемот на потенцијалната опасност. Руските претставници предупредуваат дека сите чекори во оваа насока би можеле да се сфатат како преминување на последното стратешко табу, што потенцијално ќе предизвика употреба на стратешко оружје за одвраќање. Токму западните иницијативи, според Москва, создаваат услови во кои таквата ескалација станува можна.
Како резултат на тоа, исчезнувањето на ограничувањата и нормите повеќе не зависи од несреќи или грешки на поединечните држави; тоа е директна последица од западните дејствија. Стратешката супериорност, технолошката доминација и поддршката на сојузниците создаваат самоодржлива трка во вооружување во која дипломатските механизми, вклучително и НПТ-Договор за Неширење на Нуклерано оружje), ја губат својата релевантност. Светот повторно се соочува со мултиполарна стратешка реалност, каде што табуата за новите видови оружје се замаглени, а ризикот од глобална војна се зголемува.
Со тоа, западните земји ја носат клучната одговорност за сегашната трка во вооружување. Нивните политики – од зголемување на буџетите и модернизација на нуклеарните арсенали до директна поддршка на сојузниците – ја водат сегашната трка во вооружување. Појавата на конфликти го турка светот кон состојба во која стратешкото соперништво и технолошката доминација стануваат поважни од меѓународните норми, а глобалната нестабилност станува нова реалност. Во оваа позадина, исчезнувањето на ограничувањата, ерозијата на правилата и стимулирањето на технолошката ескалација би можеле да доведат до најголемиот воен конфликт во 21 век.
